La sensorialidad, los movimientos, los tactos y luces que componen la vida y el misterio de la materia se traducen en el lenguaje de las emociones en los versos de Yolanda Castaño. En versión bilingüe (gallego y español), presentamos una muestra del libro «Materia», Premio Nacional de Poesía 2023.
por Carolina Zamudio
Algunhas estrelas non caen do ceo
Quere estar turbio o ceo, Estrella,
avolto, coma un regueiriño de leite
que se cortou.
Quéreseche pousar no rabiño do ollo un
vagalume. …Ai non, Estrella:
pareceume que che viña gana de chorar.
Non sei a que anda teu home. Teu home non é obediente.
Aquela temperatura destetaba a primavera.
A lúa e o afogo. Unha fe rouca extraviada.
Os pauferros da fuxida polas roldanas do vento.
A teu home colleuno a noite no lugar equivocado.
Da pregunta só quedaba o bordo. Unha fame sen arterias.
Un regueiro de leite
cortouse moi cedo aínda.
Sempre estivemos ao raso no lugar equivocado.
Seica chega por alá teu home, todo perdidiño de vermello.
Era un lirio sen espiña a fala. A noite tentaba explicarse.
A que anda, Estrella, teu home? Fala dunha vez: a que anda?
Unha maré de pescozos cos seus gritos ao cabalete.
Chegan de Ces e de Lousame, veñen de San Paio e de San Xusto,
marchan peóns e xornaleiros,
o brado antigo da loita obreira.
Non se che ocorra, Manuel! A que habías ir ti con eses?
Unha arte de arrastre o peito. Palangre de fondo a voz.
Aló polo alto de Urdilde prendéronos a case todos.
Era outono; babexaba outubro. A ti cortábaseche a vista.
Houbo cuspe e bestas que falan e fedor e culatazos.
Lévancho ao Monte do Bolo, escóitame o que che digo.
Vannos sacando por lotes e Manuel vai no seguinte.
Sempre estivemos ao relento no lugar equivocado.
Un trebón, unha enxurrada, un
corisco moi antigo.
Ti guindácheste para os camiños coma cadela de escuma.
Dende Ousoño a Compostela
vai a pé unha estrela moura.
Romeiriña de amor polas estradas avaras.
A verdade xiraba e xiraba entre o lapso das súas tempas;
negra estrela peregrina para falar co arcebispo.
Pareceume que se che pousaban
vagalumes na cabeza, Estrella.
…Ai non, que son
paxaros.
Quería alancar o mesmo tempo.
A rentes da catedral, mariscaban piedade aqueles ollos.
Estrella Trillo agarrada a unha nasa fronte a Quiroga.
Cada frase desprendíaselle da pel coma postelas.
Que toda culpa fora estar el no lugar equivocado.
E un púrpura caendo todo por ela coma un ungüento.
Para que logo digades que a palabra non salva.
E, mentres, no tobo a humidade comiscaba no delirio.
O sol e a pantasma no lugar equivocado.
No lugar equivocado o cristal e o discurso.
A dádiva e o alento sempre onde non deberan.
Na cela coouse a mañá
coma se fose unha víbora.
Sacade aquel do lote! Seguide adiante co resto.
No canto dos ollos de Estrella
foi vivir un vagalume.
Como botar o cancelo a unha porta que non foi pechada
volveron traballar os ríos, continuou a auganeve.
Todo ecosistema remata por reclamarse.
Os ventres e os ocasos. O cancro da cerdeira.
E un gran letreiro, enorme, de beira a beira da aldea.
“Manuel Castaño Blanco colabora con cien pesetas
al movimiento de la Falange Española y de las JONS”.
Para que logo digades que a palabra non salva.
Para que logo digades que a palabra non salva!
Algunas estrellas no caen de cielo
Quiere ponerse turbio el cielo, Estrella,
revuelto, como un reguero de leche
que se cortó.
Quiere posársete en el rabillo del ojo una
luciérnaga… Ay no, Estrella:
me había parecido que te entraban ganas de llorar.
¿A que anda tu marido? Tu marido no es obediente.
Aquella temperatura destetaba la primavera.
La luna y el ahogo. Una fe ronca extraviada.
Las barrenas de la huida por las roldanas del viento.
La noche alcanzó a tu hombre en el lugar equivocado.
De la pregunta quedaba el borde. Un hambre sin arterias.
Un reguero de leche
se cortaba antes del día.
Siempre hemos estado al raso en el lugar equivocado.
Dicen que llega por allá tu esposo, todo perdido de encarnado.
Era un lirio sin espina el habla. La noche intentaba explicarse.
¿A qué anda tu marido, Estrella? Habla de una vez: ¿a qué anda?
Una marea de cuellos con sus gritos a horcajadas.
Vienen de Ces y de Lousame, vienen de San Paio y de San Justo,
van peones, jornaleros,
el grito antiguo de la lucha obrera.
¡No se te ocurra, Manuel! ¿A qué has de marchar con esos?
El pecho un arte de arrastre. Palangre de fondo la voz.
Allá por el alto de Urdilde detuvieron a casi todos.
Era otoño, babeaba octubre, la vista se te enturbiaba.
Hubo esputo y bestias que hablan y hedor y culatazos.
Se lo llevan al Monte do Bolo, escucha lo que te digo.
Los van sacando por lotes y Manuel va en el siguiente.
Siempre hemos estado al raso en el lugar equivocado.
Una riada un temporal un
granizo muy antiguo.
Te lanzaste a los senderos como cachorra de espuma.
Desde Ousoño a Compostela
todo a pie una estrella oscura.
Una romera de amor por los caminos avaros.
La verdad giraba y giraba entre el lapso de sus sienes,
negra estrella peregrina para hablarle al arzobispo.
Me pareció como que se te posaban
luciérnagas en la cabeza, Estrella.
…Ay no, que son
pájaros.
Quería apurarse el mismo tiempo.
Al pie de la catedral, mariscaban piedad aquellos ojos.
Estrella Trillo agarrada a una nasa frente a Quiroga.
Cada frase se le saltaba de la piel como postillas.
Que toda culpa había sido estar él en el lugar equivocado.
Y un púrpura resbalando por toda ella como un ungüento.
Para que luego digáis que la palabra no salva.
Y, mientras, en la cueva, la humedad iba royendo el delirio.
El astro y el fantasma en el lugar equivocado.
En el lugar equivocado el vidrio y el discurso.
La dádiva, el aliento, siempre donde no debían.
Se coló el alba en la celda
como si fuese una víbora.
¡Sacad a aquel del lote! Adelante con el resto.
En el filo de los ojos de Estrella
fue a instalarse una luciérnaga.
Como echar el cerrojo a una puerta que no fue cerrada
volvieron a trabajar los ríos, continuó la aguanieve.
Todo ecosistema acaba por reclamarse.
Los vientres y los ocasos. Un cáncer en el cerezo.
Y un gran letrero, gigante, de lado a lado de la aldea.
“Manuel Castaño Blanco colabora con cien pesetas
al movimiento de la Falange Española y de las JONS».
Para que luego digáis que la palabra no salva.
¡Para que luego digáis que la palabra no salva!
A miña relación máis longa
Non é algo para contar en público, pero
teño unha relación coa miña casa.
Os veciños critícannos porque non nos amañamos,
sacamos o lixo a deshoras, e
sempre hai algo xa roto
que seguimos a atesourar.
Sei que iría necesitando outra man de pintura.
–Vénselle as raíces–
Que loce ás veces roupa anticuada,
que aínda hai unha reforma que non lle viría mal.
Pero xuntas rememoramos
certas visitas en silencio,
e ela ponme en fronte dos ollos
cada aresta en que tropecei.
Sempre hai, na intimidade, un cuarto mal ventilado.
Protexemos o segredo daquela esquiniña sucia,
gardamos xoguetes inservibles,
e hai un caixón que non abrimos xamais.
Sábeo todo de min a miña casa.
Divírtennos obxectos parvos que
xa non casan con nada.
Frotámonos a unha á outra de cando en vez.
Outras, o seu amor é severo: cos anos entendín que
unha calefacción central non me alertaría dos perigos da
confortabilidade.
Pequena testalana!: queres dicir que quererte
non ha deixarme nunca descansar?
Coma toda parella, prosperamos xuntas.
O ascensor é tan novo que ás veces me cega,
outras mórdeme cando entro, só para que nunca
esqueza os anos de esforzo.
Eu sei que tamén me ama:
que cando perdo a paciencia e quero baixar axiña polas escaleiras
unha porta automática se abre
para dicirme que non sempre
a gravidade se pon do noso lado.
Sabe do meu corpo máis do que ninguén.
Tamén ela me colle nos seus brazos cando me perdo,
chorei no seu colo cada un dos espantos.
Dei por ela, unha vez, todo canto tiña.
Ela casou coas miñas faltas,
eu deille a ela un fogar.
Mi relación más larga
No es algo para contar en público, pero
tengo una relación con mi casa.
Los vecinos nos critican porque no nos arreglamos,
sacamos la basura a deshoras, y
siempre hay algo ya roto
que insistimos en atesorar.
Sé que iría necesitando otra mano de pintura.
–Se le ven las raíces–
Que luce a veces ropa anticuada,
que hay aún una reforma que no le vendría mal.
Pero juntas rememoramos
ciertas visitas en silencio,
y ella me pone frente a los ojos
cada borde en el que tropecé.
Siempre hay, en la intimidad, un cuarto mal ventilado.
Protegemos el secreto de aquella esquina sucia,
guardamos juguetes inútiles,
y hay un cajón que no abrimos jamás.
Lo sabe todo sobre mí mi casa.
Nos divierten objetos tontos que
ya no casan con nada.
Nos frotamos la una a la otra alguna que otra vez.
Otras, su amor es severo: con los años entendí que
una calefacción central no me alertaría de los peligros de la
confortabilidad.
¡Pequeña testaruda!: ¿quieres decir que quererte
no va a dejarme que descanse nunca?
Como cualquier pareja, prosperamos juntas.
El ascensor es tan nuevo que a veces me ciega,
otras me muerde al entrar, solo para que nunca
olvide los años de esfuerzo.
Yo sé que también me ama:
que cuando pierdo la paciencia y quiero bajar antes por las escaleras
una puerta automática se abre
para decirme que no siempre
la gravedad está de nuestro lado.
Sabe de mi cuerpo mucho más que nadie.
También ella me toma en sus brazos cuando me pierdo,
lloré en su regazo cada uno de los pánicos.
Di por ella, una vez, todo cuanto tenía.
Se casó con mis faltas,
yo le di a ella un hogar.
As amigas
Rompen as esporas. Saben os camiños.
Detéñense a afalarme na inhabitable espesura.
As bridas non lles renden; burlan os arrieiros.
Bravas e indomables, vólvense xarondas.
As de boca sensible á acción do freo,
as que bafexan pedras se son acurraladas,
boquiardentes, alobadas, ceibas.
Fixéronse un día cos seus propios estribos.
Desenfundámonos xuntas dunhas cantas albardas.
Arréanme lizgairas, crinadas estafetas.
Desertaron das pexas e morderon as cinchas.
Eu non quería as súas garupas para que me levasen a ningures.
Queríaas para ter un mapa.
Recoñézome no barullo indócil da súa grea.
Cada vez que poñen ao clareo as súas querenzas.
Piafan, desbócanse, espoldrexan.
Amo o engado dos seus pastos, o seu tropel deslinguado.
Cando se destraban, cando patean, cando refolgan.
Cando rinchan, cando galopan, cando se empinan.
Adoro cando pacen, cando amansan, cando coucean.
E cando se transforman.
Os seus lombos de poldras
para que cruce o río.
Las amigas
Rompen las espuelas. Saben los caminos.
Se detienen a arrearme en la intrincada espesura.
Las bridas no les rinden; burlan a los arrieros.
Bravas e indomables, reculan sobre sus pasos.
Las de boca sensible a la acción del freno,
las que resoplan piedras si son acorraladas,
boquiduras, alobadas, libres.
Se hicieron un día con sus propios estribos.
Nos desenfundamos juntas de algunas albardas.
Me aguijan tan agudas, crinadas estafetas.
Desertaron de las fustas y remordieron las cinchas.
Yo no quería sus grupas para llevarme a ningún lado.
Las quería para tener un mapa.
Me reconozco en el barullo indócil de su manada.
Cada vez que ponen a clareo sus querencias.
Piafan, cambian de rienda, se desbocan.
Amo el encanto de sus pastos, su tropel deslenguado.
Cuando se destraban, cuando patean, cuando se espantan.
Cuando relinchan, cuando se desmanan, cuando galopan.
Amo cuando cocean, cuando se encabritan, cuando se amansan.
Y cuando se transforman.
Sus lomos pasiles
para que cruce el río.
Non chegarei a
Con Idea Vilariño
Non chegarei a levarte da man,
nin ti te agarrarás á miña.
Non che abrirei a persiana
a mediodía os domingos.
Non me arrincará da cama
ningún alarido co teu rostro.
Non chegarás a murcharme a pel,
nunca deterás a miña viaxe.
Non che comprarei un pardal.
Nin serán teus os muros
que me custaron tanto.
Nunca saberei quen es.
Que significaría amarte.
Non chegarei a saber
se era así como dicían.
Non adiviñarei que
nin como nin canto nunca.
Non me sorberás o tempo.
Ninguén me buscará en ti.
Non serei máis ca eu
para sempre.
Non te verei facer
o que amas tan profundo.
Non coñecerei os teus fillos
bañados polo sol
un mes de agosto.
Non sosterás o meu pescozo.
Non me apagarás a luz.
No llegaré a
Con Idea Vilariño
No llegaré a llevarte de la mano,
ni tú te agarrarás a la mía.
No te abriré la persiana
al mediodía los domingos.
No me arrancará de la cama
ningún alarido con tu rostro.
No llegarás a marchitar mi piel,
nunca detendrás mi viaje.
No te compraré un gorrión.
Ni serán tuyos los muros
que me costaron tanto.
Ya nunca sabré quién eres.
Qué significaría amarte.
No llegaré a saber
si era así como decían.
No adivinaré qué
ni cómo ni cuánto nunca.
No me sorberás el tiempo.
Nadie me buscará en ti.
No seré más que yo
para siempre.
Ya no te veré hacer
lo que amas tan profundo.
No conoceré a tus hijos
bañados por el sol
un mes de agosto.
No me sostendrás del cuello.
No me apagarás la luz.
Suspendida
En canto o animal da noite se aparea co planeta
podo aventurarme a ver o que podería ser.
Un país de paxaros estará do outro lado
se te embarcas en ser por fin esa emigrante.
Si –digo eu– e non regresarei máis nunca
ás costas douradas do meu precario país.
Contempla agora o peito que non ha reproducirse.
Nalgún lugar, nunha esfera,
talvez esteas andando, filla, coa nena que fun e que morreu.
Talvez Jizo e os nenos da auga
estean da man a camiñar contigo.
Só ti vagas por detrás do tempo e non logras encontrarme.
Va e perenne, esfera quieta;
miles de seres non nacidos buscan
entre as sombras os seos das súas nais.
Avanzan entre a néboa cos ollos acendidos,
bracean dende o escuro, preguntan en voz alta.
Pero ti non me encontras, filla miña.
Non podo imitar os meus eles para debuxarche as pestanas,
nin un punto e seguido para poñerche un lunar.
Os meus poemas non me tiran do xersei,
nin me erguerán ás tres da mañá presas do pánico.
E o meu pobre país e as súas costas douradas.
O teu rostro derrúbase como a cámara lenta,
levas derrubándote dende que teño dezasete.
Vouche desabotoando os músculos,
destrenzando os teus tecidos.
Filla, filla miña: non podo cargarte no meu colo.
Fica onde estás, queda tranquila.
Baixando polos chanzos das liñas deste poema,
apenas na voz ganduxada neste verso,
falareille aínda morta a unha ti non nacida.
Vouche destecendo os trazos,
fibra a fibra desanoo,
e fago para ti unha esfera onde nada pode ferirnos.
Deixa de camiñar e durme, que alí nos encontraremos.
Nada teño e nada pido.
Un fulgor inasible e logo nada.
Suspendida
Tan pronto el animal de la noche se aparea con el planeta,
puedo aventurar cuanto hubiera podido ser.
Una nación de pájaros estará del otro lado
si te embarcas en ser por fin esa emigrante.
Sí –digo yo– y no regresaré ya nunca
a las costas doradas de mi precario país.
Contempla ahora el pecho que no irá a reproducirse.
En algún lugar, alguna esfera,
tal vez estés andando, hija, con la niña que fui y que se murió.
Tal vez Jizo y los niños del agua
vayan de la mano caminando contigo.
Solo tú vagas detrás del tiempo y no logras encontrarme.
Vana y perenne, esfera quieta;
miles de seres no nacidos buscan
entre las sombras los senos de sus madres.
Avanzan entre la niebla con los ojos encendidos,
bracean en lo oscuro, preguntan en voz alta.
Pero tú no me encuentras, hija mía.
No puedo imitar mis eles para hacerte las pestañas,
ni un punto y seguido para ponerte un lunar.
Mis poemas no me tiran del jersey,
ni me levantarán de madrugada presas del pánico.
Y mi pobre país y sus costas doradas.
Tu rostro se derrumba como a cámara lenta,
llevas derrumbándote desde que tengo diecisiete.
Te voy desabotonando los músculos,
destrenzando tus tejidos.
Hija, hija mía: no puedo cargarte en mi regazo.
Quédate donde estás, queda tranquila.
Bajando la escalera de las líneas de este poema,
apenas en la voz hilvanada en este verso,
le hablaré incluso muerta a una tú no nacida.
Voy destejiendo tus rasgos,
fibra a fibra desanudo,
y hago para ti una esfera donde nada puede dañarnos.
Deja de caminar y duerme, que allí nos encontraremos.
Nada tengo y nada pido.
Un fulgor inasible y luego nada.
O ventu non rompeu
Entón rimos, rimos por encontrarnos; igual que riramos cando nos
encontramos por vez primeira. E choramos, tamén choramos por
todo canto perdemos as mans os xeonllos pegados a louza fumeante
da lealdade xardíns o lume das palabras emulsionarmos xuntas a
disidencia membrana alento e macela debuxar a catro mans a estela
dunha viaxe a verdade é que sempre seguirei a vernos coma eses
dous micos abrazados e ouleantes a pel e o presentimento a túa
voz miña familia a carrilana bamboleante do consolo praias domingos
lentos luces festivas e estrábicas o ceo sobre Wadi Run cachorras
dunha única camada
choramos porque sabiamos que só as grandes ganancias se testan
con perdas atroces, e rimos porque estabamos aí, a unha xusto en
fronte da outra
despois dos pozos e os palafitos les gazelles por Essaouira despois
da felpa ibuprofeno os litros de gasolina as punzadas no ventre e
un asalto, volvemos encontrarnos. Por iso rimos e conversamos de
todo o que non logrou levar a perda O vento non rompeu o camiñado
eu sempre me sentirei unida a ti.
El viento no rompió
Y reímos, reímos por habernos encontrado; igual que nos reímos cuando
nos encontramos por vez primera. Y lloramos, también lloramos por todo
cuanto perdimos las manos las rodillas pegadas la loza humeante de la
lealtad jardines la lumbre de las palabras emulsionar juntas la disidencia
membrana aliento y manzanilla dibujar a cuatro manos la estela de un via-
je la verdad es que siempre nos seguiré viendo como esos dos micos abra-
zados y ululantes la piel y el presentimiento tu timbre es mi familia la carre-
ta bamboleante del consuelo playas domingos lentos luces festivas y estrá-
bicas el cielo sobre Wadi Run cachorras de una única camada
lloramos porque sabíamos que solo las grandes ganancias se testan con
pérdidas atroces, y reímos porque estábamos allí, la una justo en frente de
la otra
después de los pozos y los palafitos les gazelles por Essaouira después de
la felpa ibuprofeno los litros de gasolina punzadas en el vientre y un asalto,
volvíamos a encontrarnos. Por eso reímos y conversamos de todo lo que no
se llevó la pérdida El viento no rompió lo caminado yo siempre voy a sentirme
unida a ti.
A casa dos meus pais
Non defenderei a casa dos meus pais.
Nin contra os lobos nin a seca nin a usura.
Porque nacín no ensanche dunha cidade arroiada
e tivo que venderse e non era súa, ao final.
Xamais tiven gando nin hortos nin piñeiros,
toda a terra que posúo está nun testo de plástico.
Terei que render xuros e préstamos e cotas
pero non defenderei a casa dos meus pais.
Abalará a mercé dos especuladores,
xacerán nove estudantes onde un día fomos cinco.
Purgareime da ancoraxe dunha idea de clan
e das torgas do sangue e poder da pertenza
e non defenderei a casa dos meus pais,
escoltarei o seu rastro onde estean de alugueiro.
Se hai algunha relación entre útero e familia
habería que estampala contra ese muro de cemento.
Sucederanse os negocios cando eu xa non estea,
quitarannos o crédito, desafiuzarannos do aire,
mais a nosa memoria pairará nestas follas.
Moito do que fomos non se perderá
pero non defenderei a casa onde nacemos,
a mesma na que hoxe malvende os seus cimentos
un parking a un euro e setenta e cinco a hora.
La casa de mis padres
No defenderé la casa de mis padres.
Ni contra los lobos la sequía ni la usura.
Porque nací en el ensanche de una ciudad arroyada,
y al final ni era suya y hubo de venderse.
Jamás tuve ganado, ni huertos ni pinares,
toda la tierra que tengo está en un tiesto de plástico.
Tendré que pagar rentas y préstamos y cuotas
pero no defenderé la casa de mis padres.
Oscilará a merced de los especuladores,
habrá nueve estudiantes donde un día fuimos cinco.
Me purgaré del anclaje de una idea de clan,
de las torgas de la sangre y poder de la pertenencia
y no defenderé la casa de mis padres,
escoltaré sus pisadas donde anden arrendados.
Si hay alguna relación entre útero y familia
habría que estamparla contra ese muro de cemento.
Se sucederán los negocios cuando ya me haya ido,
nos quitarán el crédito, desahuciarán del aire,
pero nuestra memoria flotará en estas hojas.
Mucho de cuanto fuimos no se destruirá
pero no defenderé la casa donde nacimos,
la misma en la que hoy malvende sus cimientos
un parking a un euro y setenta y cinco la hora.
Yolanda Castaño (Galicia, Santiago, 1977). Poeta, filóloga, editora, traductora, ensayista y gestora cultural. Dirige su propia Residencia Literaria en A Coruña, además de talleres de traducción poética, festivales de poesía y ciclos mensuales de lecturas, siempre con poetas gallegos e internacionales y desde 2009. Con casi 30 años de trayectoria, es considerada la poeta más internacional de la poesía gallega. Ha publicado siete libros de poesía en gallego y castellano, además de varios volúmenes en otros idiomas. Ha traducido diversas obras y es estudiosa de la poesía gallega, biógrafa de poetas y autora para niños/as. Premio Nacional de Poesía 2023, dos veces Premio de la Crítica Española, Premio de la Cultura de Galicia, Premio Espiral Maior, Premio Afundación, “Gallega del Año 2023”, Premio El Ojo Crítico, Premio Estandarte al mejor poemario del año en España 2020 y Autora del Año para las Librerías de Galicia.

Carolina Zamudio. Periodista, poeta y ensayista. Master en Comunicación Institucional y Asuntos Públicos. Entre sus libros destacan, «La oscuridad de lo que brilla», edición bilingüe español/inglés, (Estados Unidos); «Rituales del azar», edición bilingüe español/francés, (Francia); «La timidez de los árboles», (Colombia); «Vértice», edición bilingüe español/italiano (Italia) y «Las certezas son del sol», (España). Premio Universitarios Siglo XXI del Diario La Nación y Corona al Poeta (Argentina). Creó y dirige la Fundación Esteros y la revista del mismo nombre, además de llevar adelante el Encuentro Esteros.
